Gradska kuća u Subotici, jedno od najprepoznatljivijih zdanja ovog grada, već više od jednog veka privlači pažnju raskošnom arhitekturom, vitražima i bogato ukrašenim enterijerom. Međutim, iza njene monumentalne spoljašnjosti kriju se brojni detalji koji svedoče o istoriji grada, nekadašnjem načinu života njegovih stanovnika i vremenu u kojem je nastajala.
Jedan od njih je i mala crna vetrenjača na stubu u hodniku Gradske kuće, gotovo neprimetna među cvetnim ornamentima. Kako piše Dnevnik, upravo takvi detalji otkrivaju zbog čega ovo zdanje predstavlja mnogo više od sedišta gradske administracije.
Shutterstock/trabantos
Gradska kuća građena je od 1908. do 1910. godine, dok je uređenje njene unutrašnjosti trajalo još dve godine, do 1912. Projektovali su je budimpeštanski arhitekti Marcel Komor i Deže Jakab, u stilu mađarske secesije, koji je početkom 20. veka predstavljao jedan od najmodernijih arhitektonskih pravaca.
Njen toranj visok je 76 metara, a vidikovac se nalazi na visini od 45,5 metara.
Ipak, malo je poznato da je Subotica umalo dobila potpuno drugačiju Gradsku kuću.
Shutterstock/Konstantin_AK
Od baroka do secesije
Prema podacima koje navodi dr Viktorija Aladžić sa Građevinskog fakulteta u Subotici, prvobitna zamisao bila je da novo zdanje bude izgrađeno u baroknom stilu, u čast kraljice Marije Terezije.
Gradsko veće raspisalo je konkurs sa rokom do 1. januara 1907. godine, a pobedili su Komor i Jakab sa projektom pod nazivom "Pod tornjem".
Međutim, još iste godine Jakab je gradskim većnicima saopštio da će zgrada ipak biti projektovana u stilu secesije, uz obrazloženje da će takvo rešenje omogućiti smanjenje troškova gradnje.
Za realizaciju projekta bio je zaslužan i tadašnji gradonačelnik Karolj Biro, koji je prodajom 1.140 hektara gradskog zemljišta obezbedio pola miliona kruna.
Ipak, izgradnja nije mogla da počne bez prepreka. Ministarstvo unutrašnjih poslova u Budimpešti vratilo je projekat 8. marta 1908. godine, uz niz primedbi.
Biro je potom otputovao u Marošvašarhelj, današnji Targu Mureš u Rumuniji, gde su Komor i Jakab upravo završili tamošnju gradsku kuću. Odatle je otišao u Budimpeštu, gde je uspeo da obezbedi odobrenje za realizaciju projekta.
Shutterstock/Kirill Veprikov
Zašto su na zidovima lale, srca i paunova pera?
Posebnu vrednost Gradske kuće predstavljaju dekorativni elementi, koji nisu birani samo zbog svog izgleda već i zbog simbolike.
Kako prenosi Dnevnik, arhitekte su u pismu subotičkom gradonačelniku objasnile da su temeljno proučavale motive mađarske narodne umetnosti, verujući da upravo na njihovim osnovama može da nastane prepoznatljiv nacionalni arhitektonski stil.
Zbog toga se na fasadi, zidovima, stubovima i svodovima mogu videti motivi listova, lala, srca i paunovog perja.
Prema podacima portala Digitalna kultura Subotice, ovi ornamenti inspirisani su tradicionalnom mađarskom narodnom umetnošću.
Lala, koja se često pojavljivala na starinskim sanducima, preslicama i vezovima, dobila je svoje mesto na zidovima i stubovima monumentalne građevine.
Sličnu simboliku ima i motiv srca, koji se može videti na obojenom prozorskom okviru u zelenoj, žutoj i plavoj boji. Reč je o obliku koji su nekadašnji stolari često urezivali u drveni nameštaj.
Međutim, ukrasi ne govore samo o narodnoj umetnosti već i o privredi i svakodnevnom životu nekadašnje Subotice.
Upravo zato među dekoracijama posebno mesto zauzima mala vetrenjača. Ona podseća na vreme kada su poljoprivreda, proizvodnja žita i mlinarstvo imali izuzetno važnu ulogu u životu ovog kraja.
Dr Aladžić navodi da se na velikom stepeništu nalaze i figuralne pločice od čuvene keramike Žolnai, na kojima su predstavljeni različiti zanati, kao i biljni i životinjski svet.
Pretpostavlja se da je medaljone osmislio slikar Geza Nikelski.
Motivi žita i poljoprivrede na subotičkim građevinama, među kojima je i Gradska kuća, bili su tema posebne izložbe, čiji je katalog sadržao uvodni tekst istoričarke umetnosti Nede Džamić.
Tako su prizori iz svakodnevnog života stanovnika Subotice postali sastavni deo dekoracije jednog od najreprezentativnijih objekata u gradu.
Shutterstock/lightman_pic
U unutrašnjosti i simboli ugarskih vladara
Na prvom podestu stepeništa, u posebno oblikovanoj niši, nalaze se keramički prikazi orla i gavrana sa prstenom u kljunu. Reč je o simbolu povezanom sa porodičnim grbom ugarskog kralja Matije Korvina.
Među najraskošnijim prostorijama Gradske kuće izdvaja se Velika većnica, poznata po izuzetnim vitražima.
Prozore je izradila radionica Mikše Rota, jednog od najpoznatijih majstora vitraža tog vremena, koji je lično osmislio većinu njihovih dekoracija.
Skice portreta šest ugarskih kraljeva na prozorima većnice izradio je slikar Šandor Nađ.
Posebna pažnja posvećena je i spoljašnjim elementima građevine, pa je njen krov pokriven crepom proizvedenim u fabrici Žolnai u Pečuju.
Shutterstock/Artem Onoprienko
Više od jednog veka simbol Subotice
Gradska kuća osveštana je 20. avgusta 1910. godine, a već početkom novembra iste godine trgovci su počeli da se useljavaju u prostorije njenog prizemlja.
U punoj funkciji zdanje je od 1912. godine, kada je završeno i opremanje unutrašnjosti.
Njenu arhitektonsku i umetničku vrednost posebno je istakao istoričar umetnosti Bela Duranci, koji ju je u radu iz 1989. godine opisao kao jedan od retkih gotovo potpuno očuvanih primera spoja arhitekture i umetničkih zanata.
Gradska kuća je 22. decembra 1993. godine proglašena spomenikom kulture od izuzetnog značaja.
Danas, više od jednog veka nakon izgradnje, ona nije samo jedan od simbola Subotice već i svedočanstvo o njenom razvoju, istoriji i kulturnom nasleđu.
A među raskošnim vitražima, cvetnim ornamentima i brojnim umetničkim detaljima i dalje se kriju mali simboli nekadašnjeg života grada, poput vetrenjače koju mnogi prolaznici gotovo i ne primete.